नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्र पछिल्लो समय सुधार र सुदृढीकरणको बहसमा केन्द्रित भएको छ। संघीय संरचना लागू भएपछि स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन स्थानीय तहसम्म पुगे पनि सेवा गुणस्तर, पूर्वाधार, जनशक्ति व्यवस्थापन र औषधि उपलब्धताको समस्या अझै समाधान हुन सकेको छैन। विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधार केवल बजेट वृद्धि मात्र नभई प्रणालीगत परिवर्तनमा निर्भर हुन्छ।
आधारभूत स्वास्थ्य सेवामा असमानता
ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य चौकी तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रको अवस्था अझै कमजोर छ। पर्याप्त स्वास्थ्यकर्मी अभाव, उपकरणको कमी र विशेषज्ञ चिकित्सकको अनुपस्थिति ठूलो चुनौती बनेको छ। कतिपय स्थानमा बिरामीलाई सामान्य उपचारका लागि समेत जिल्ला वा प्रदेश अस्पतालसम्म जानुपर्ने बाध्यता छ।
सरकारले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क बनाउने नीति अघि सारे पनि कार्यान्वयनमा समस्या देखिएको छ। औषधि अभाव, उपकरण बिग्रिएको अवस्था र नियमित अनुगमनको कमीले सेवा प्रभावकारिता घटाएको छ।
अस्पतालमा भीड र सेवा गुणस्तर
ठूला सरकारी अस्पतालहरूमा बिरामीको अत्यधिक चाप देखिन्छ। अपोइन्टमेन्ट प्रणाली कमजोर, लामो लाइन, र सीमित बेड क्षमताका कारण बिरामीले पर्याप्त सेवा नपाउने अवस्था छ। निजी अस्पतालको खर्च उच्च भएकाले धेरै नागरिक सरकारी अस्पतालमै निर्भर छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार अस्पताल व्यवस्थापन सुधार, डिजिटल स्वास्थ्य रेकर्ड प्रणाली, र सेवाको विकेन्द्रीकरणले चाप कम गर्न सक्छ। जिल्ला र प्रदेश अस्पताल सुदृढ गर्न सकेमा केन्द्रीय अस्पतालको भार घटाउन सकिन्छ।
स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको अवस्था
सरकारले सुरु गरेको स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमले केही सकारात्मक प्रभाव देखाए पनि यसको कार्यान्वयनमा चुनौती कायम छ। बीमा दर्ता संख्या बढ्दै गएको भए पनि सेवा प्रदायक संस्थामा भुक्तानी ढिलाइ, औषधि सीमितता र प्रक्रियागत झन्झटका कारण सेवा प्रभावकारी हुन सकेको छैन।
विशेषज्ञहरू स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ बनाउन वित्तीय पारदर्शिता र व्यवस्थापन सुधार आवश्यक रहेको बताउँछन्।
जनशक्ति व्यवस्थापन र विदेश पलायन
चिकित्सक, नर्स र स्वास्थ्यकर्मी विदेश जाने क्रम बढ्दो छ। कम पारिश्रमिक, कार्यचाप र सीमित अवसरका कारण दक्ष जनशक्ति पलायन हुने प्रवृत्ति बढेको हो।
स्वास्थ्य सेवा गुणस्तर सुधारका लागि जनशक्ति स्थायित्व अत्यावश्यक हुन्छ। नियमित तालिम, प्रतिस्पर्धी सेवा सुविधा र पेशागत विकास अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
डिजिटल स्वास्थ्य र प्रविधिको भूमिका
डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली विस्तारले सेवा प्रभावकारिता बढाउन सक्छ। अनलाइन अपोइन्टमेन्ट, इलेक्ट्रोनिक मेडिकल रेकर्ड, टेलिमेडिसिन सेवा र ग्रामीण क्षेत्रमा मोबाइल स्वास्थ्य सेवा जस्ता कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन्।
कोभिड–१९ पछि टेलिमेडिसिनको प्रयोग बढे पनि त्यसलाई संस्थागत रूप दिन अझै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ। प्रविधिको सही प्रयोगले दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई पनि विशेषज्ञ परामर्श उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
सार्वजनिक स्वास्थ्य र रोकथाम नीति
रोकथाममुखी स्वास्थ्य नीति पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पोषण, सरसफाइ, खोप कार्यक्रम, मानसिक स्वास्थ्य र गैर–संक्रामक रोग नियन्त्रणका क्षेत्रमा जनचेतना अभियान आवश्यक छ।
