🦟 डेंगु संक्रमण: सुदूरपश्चिममा तीन वर्षमा ७,६८३ भन्दा बढी संक्रमित, जोखिम अझै उच्च

धनगढी/दिपायल – सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पछिल्ला तीन वर्षमा डेंगु संक्रमणले गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीको रूप लिएको छ। प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालयका तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ देखि २०८२/८३ सम्मको अवधिमा ७,६८३ भन्दा बढी नागरिक डेंगुबाट संक्रमित भएका छन्। संक्रमणको संख्या वर्षअनुसार उतार–चढाव भए पनि जोखिम अझै उच्च रहेको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले जनाएका छन्।

तथ्यांक अनुसार २०८०/८१ मा करिब ३,३४९ जना संक्रमित भएका थिए भने २०८१/८२ मा पनि ३,३१६ को हाराहारीमा केसहरू पुष्टि भए। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा हालसम्म १,०१८ भन्दा बढी संक्रमित भेटिएका छन्। यद्यपि संख्या केही घटेको देखिए पनि जोखिम टरेको छैन भन्ने निष्कर्ष स्वास्थ्य विज्ञहरूको छ। विशेषगरी कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लामा बढी केस देखिनुले तराई क्षेत्रमा डेंगुको दबाब अझै कायम रहेको देखाउँछ।

डेंगु एडिस एजिप्टी र एडिस एल्बोपिक्टस प्रजातिका लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल रोग हो। यी लामखुट्टेहरू प्रायः सफा र स्थिर पानीमा प्रजनन गर्छन्। घर वरिपरि खुला भाँडामा जमेको पानी, पुराना टायर, ड्रम, पानी ट्यांकी, गमला, कुलर वा निर्माणाधीन भवनका खाल्डाखुल्डी लामखुट्टेका लागि उपयुक्त प्रजनन स्थल बन्छन्। सुदूरपश्चिमका सहरी क्षेत्रमा अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन र पानी जम्ने अवस्था संक्रमण फैलिनुको प्रमुख कारण मानिएको छ।

डेंगु संक्रमणको प्रारम्भिक लक्षण सामान्य ज्वरोसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। बिरामीलाई अचानक उच्च ज्वरो, टाउको दुखाइ, आँखा पछाडि दुखाइ, जोर्नी तथा मांसपेशी दुखाइ, वाकवाकी, बान्ता र थकान महसुस हुन्छ। कतिपय अवस्थामा शरीरमा र्‍यास देखिने तथा प्लेटलेट घट्ने समस्या पनि देखिन्छ। गम्भीर अवस्थामा डेंगु हेमोरेजिक फिभर वा डेंगु शॉक सिन्ड्रोम विकसित हुन सक्छ, जसले समयमै उपचार नपाए ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ।

प्रदेश सरकारले डेंगु नियन्त्रणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। “लार्भा खोज र नष्ट गर” अभियानमार्फत घर–घरमा पुगेर पानी जमेको स्थान पहिचान गरी नष्ट गर्ने कार्य भइरहेको छ। नगरपालिकाहरूले फुमिगेसन कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन् भने स्वास्थ्यकर्मीहरूले विद्यालय, टोल विकास समिति र सामुदायिक समूहमार्फत जनचेतना अभिवृद्धि गरिरहेका छन्। तर स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार सरकारी अभियान मात्र पर्याप्त हुँदैन; समुदायको सक्रिय सहभागिता अनिवार्य हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनले पनि डेंगु जोखिम बढाएको विज्ञहरूको भनाइ छ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा र आर्द्रता लामखुट्टेको जीवनचक्रका लागि अनुकूल वातावरण बनाउँछन्। पहिले तराई क्षेत्रमा सीमित देखिएको संक्रमण अहिले पहाडी जिल्लासम्म फैलिन थालेको छ, जसले भविष्यमा अझ जटिल अवस्था आउन सक्ने संकेत गर्दछ।

डेंगु रोकथामका लागि घर वरिपरि पानी जम्न नदिनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। पानीका भाँडालाई ढाकेर राख्ने, सातामा कम्तीमा एकपटक सफा गर्ने, पुराना टायर र प्लास्टिकका भाँडा हटाउने, फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिने जस्ता उपायहरूले लामखुट्टेको प्रजनन घटाउन मद्दत गर्छ। साथै लामो बाहुला भएका कपडा लगाउने, मच्छरदानी प्रयोग गर्ने र रिपेलेन्ट प्रयोग गर्नु उपयोगी मानिन्छ।

स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि परीक्षण तथा उपचार सेवा सुदृढ बनाएका छन्। ज्वरो आएपछि आफैं औषधि सेवन नगरी स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षण गराउन चिकित्सकहरूले आग्रह गरेका छन्। विशेषगरी एस्पिरिन वा आइबुप्रोफेन जस्ता औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग नगर्न सुझाव दिइएको छ, किनकि यसले रक्तस्रावको जोखिम बढाउन सक्छ।

सुदूरपश्चिममा तीन वर्षमा ७,६८३ भन्दा बढी संक्रमित देखिनु स्वास्थ्य प्रणालीका लागि चेतावनी संकेत हो। संक्रमण नियन्त्रणका लागि प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, स्वास्थ्य संस्था र नागरिकबीच समन्वय आवश्यक छ। प्रत्येक घरले आफ्नो वरिपरि सरसफाइ कायम राखेमा र लक्षण देखिएसँगै स्वास्थ्य संस्थामा पुगेमा संक्रमणलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

अन्ततः, डेंगु सामान्य ज्वरो जस्तो देखिए पनि गम्भीर बन्न सक्ने रोग हो। जोखिम अझै उच्च रहेकाले सामूहिक सतर्कता र निरन्तर प्रयासमार्फत मात्र डेंगु संक्रमणलाई दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सम्भव हुनेछ।