- • निर्वाचन स्वच्छ बनाउन कडा कानुनी व्यवस्था: नेपालमा प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन ऐन २०७४, निर्वाचन आयोग ऐन २०७३ र निर्वाचन (कसूर तथा सजाय) ऐन २०७३ मार्फत निर्वाचनसँग सम्बन्धित कसूर र सजायको स्पष्ट व्यवस्था गरिएको छ। निर्वाचन प्रक्रियामा हुने गतिविधिहरूको अनुगमन निर्वाचन आयोग, सुरक्षा निकाय, मानव अधिकार आयोग तथा विभिन्न संस्थाले गर्छन्।
- • गैरकानुनी गतिविधिमा कडा कारबाही: झुट्टा विवरण पेश गर्ने, मतपत्र वा मतपेटिका नष्ट गर्ने, गैरकानुनी मतदान गर्ने, मतदातालाई मतदानबाट रोक्ने, मतदाता परिचयपत्र दुरुपयोग गर्ने जस्ता कार्य गरे जरिबाना, कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
- • मतदातालाई प्रभावित पार्न र निर्वाचन प्रक्रियामा हस्तक्षेप गर्न प्रतिबन्ध: दोहोरो मतदान, विदेशी नागरिकले मतदान गर्ने, मतगणना स्थलमा अनधिकृत प्रवेश, हतियार बोकेर हिँड्ने तथा मतदातालाई पैसा वा जिन्सी दिएर प्रभाव पार्ने कार्य कानुनविपरीत मानिन्छ र कडा कारबाहीको व्यवस्था गरिएको छ।
काठमाडौँ । नेपालमा निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र पारदर्शी बनाउन विभिन्न कानुनी व्यवस्था गरिएको छ। निर्वाचनको समयमा कुनै पनि गैरकानुनी गतिविधि भए कडा कारबाही गर्ने प्रावधान कानुनमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन ऐन २०७४, निर्वाचन आयोग ऐन २०७३ तथा निर्वाचन (कसूर तथा सजाय) ऐन २०७३ ले निर्वाचनसँग सम्बन्धित कसूर र त्यसका सजायबारे विस्तृत व्यवस्था गरेको छ। यी ऐन र निर्वाचन आचारसंहिता विपरीत गतिविधि भए/नभएको विषयमा निर्वाचन आयोग स्वयंले अनुगमन तथा अनुसन्धान गर्ने अधिकार राख्दछ।
निर्वाचन प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउन सुरक्षा निकाय, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, विभिन्न निर्वाचन पर्यवेक्षण संस्था तथा सञ्चार माध्यमहरूले पनि निरन्तर निगरानी गरिरहेका हुन्छन्।
निर्वाचनमा गैरकानुनी गतिविधि गर्ने व्यक्तिलाई निर्वाचन आयोग, निर्वाचन अधिकृत वा सम्बन्धित निकायले कानुनअनुसार कारबाही गर्ने व्यवस्था छ।
उम्मेदवार अयोग्य हुने अवस्था
प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन ऐन २०७४ अनुसार निर्वाचनसम्बन्धी कानुन उल्लंघन गरेर सजाय पाएको व्यक्ति सजाय भुक्तान गरेको मितिबाट दुई वर्ष पूरा नभएसम्म निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्न पाउँदैन।
यदि त्यस्तो व्यक्ति उम्मेदवार बनेको पाइएमा निर्वाचन आयोगले अनुसन्धान गरेर उम्मेदवारी नै खारेज गर्न सक्छ। निर्वाचनपछि पनि अयोग्यता प्रमाणित भएमा विजयी भइसकेको अवस्थामा समेत उक्त पद स्वतः रिक्त हुने कानुनी व्यवस्था छ।
खर्च सीमा नाघे कडा कारबाही
निर्वाचन आयोगले प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रमा उम्मेदवारले खर्च गर्न पाउने अधिकतम सीमा निर्धारण गरेको हुन्छ।
यदि उम्मेदवारले तोकिएको सीमा भन्दा बढी खर्च गरेको प्रमाणित भएमा निर्वाचन आयोगले जरिबाना लगाउन सक्छ। जरिबाना नबुझाएमा भविष्यमा उम्मेदवार बन्नसमेत रोक लगाइने प्रावधान छ।
झुट्टा विवरण पेश गरे सजाय
उम्मेदवारी दर्ता गर्दा झुट्टा विवरण वा कागजात पेश गर्नु कानुनविपरीत मानिन्छ।
यस्तो कार्य गर्ने व्यक्तिलाई निर्वाचन अधिकृतले २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना गर्न सक्ने व्यवस्था रहेको छ।
मतपत्र र मतपेटिका सम्बन्धी कसूर
मतपत्र, मतपेटिका वा निर्वाचन सामग्री खोस्ने, कब्जा गर्ने, खोल्ने, नष्ट गर्ने वा निर्वाचन प्रक्रियामा अवरोध गर्ने कार्य गम्भीर अपराध हो।
यस्तो गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना, दुई वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
मतदाता परिचयपत्र दुरुपयोग
मतदातालाई मतदानबाट रोक्ने उद्देश्यले मतदाता परिचयपत्र कब्जा गर्ने, बिगार्ने वा किनबेच गर्ने कार्य पनि दण्डनीय अपराध हो।
यसका लागि २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा छ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था छ।
मतपत्र दुरुपयोग र गैरकानुनी मतदान
मतपत्र दुरुपयोग गर्ने, गैरकानुनी रूपमा मतपत्र दिने वा लिने तथा मतदान अधिकार नभएको व्यक्तिले मतदान गर्ने कार्य कानुनले निषेध गरेको छ।
यस्तो कार्यमा संलग्न व्यक्तिलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुई वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्छ।
दोहोरो मतदान र मत संकेत सार्वजनिक
एकभन्दा बढी पटक मतदान गर्ने कार्य पनि अपराध मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना हुन सक्छ।
त्यस्तै, मतदाताले आफ्नो मत संकेत सार्वजनिक गरेमा पनि १५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना हुन सक्ने व्यवस्था छ।
मतदान प्रक्रियामा अवरोध
मतदातालाई मतदान केन्द्रमा प्रवेश गर्न नदिने, बाटो छेक्ने वा मतदान प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना गर्ने कार्य पनि कानुनविपरीत हो।
यस्तो गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिलाई २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।
विदेशी नागरिकले मतदान गरे सजाय
गैरनेपाली नागरिकले नेपालमा निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँदैनन्।
यदि विदेशी नागरिकले अनधिकृत रूपमा मतदान गरेमा एक लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
मतगणना स्थलमा अनधिकृत प्रवेश
उम्मेदवार, निर्वाचन प्रतिनिधि वा आयोगबाट अनुमति प्राप्त व्यक्ति बाहेक अन्य कसैले मतगणना स्थलमा प्रवेश गर्न पाइँदैन।
अनधिकृत रूपमा मतगणना स्थलमा प्रवेश गरेमा १५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना हुन सक्छ।
हतियार बोकेर हिँड्न नपाइने
निर्वाचनको समयमा सुरक्षाकर्मी बाहेक अन्य कसैले हतियार बोकेर हिँड्न वा प्रयोग गर्न पाइँदैन।
यस्तो कार्य गरे दुई लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा तीन वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
मतदातालाई प्रलोभन दिन नपाइने
मतदातालाई प्रभाव पार्न नगद वा जिन्सी दिनु, उपहार वितरण गर्नु वा अन्य प्रलोभन दिनु पनि अपराध मानिन्छ।
यस्तो गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिलाई ५० हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
निर्वाचन गोपनीयता भंग गरे कारबाही
कानुनले तोकेको बाहेक निर्वाचनको गोपनीयता भंग गर्न पाइँदैन।
गोपनीयता भंग गर्ने व्यक्तिलाई २५ हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना हुने व्यवस्था रहेको छ।
