🦟 डेंगु संक्रमण: जोखिम अझै कायम, सरकार र नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक

नेपालमा डेंगु संक्रमणको जोखिम अझै पूर्ण रूपमा हटेको छैन। हरेक वर्ष वर्षायाम र गर्मी बढेसँगै डेंगुका बिरामीहरूको संख्या वृद्धि हुने गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा तराईदेखि पहाडी जिल्ला र उपत्यकासम्म डेंगु फैलिएको तथ्यांकले देखाएको छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अनुसार संक्रमणको दर केही घटेको देखिए पनि जोखिम कायमै रहेकाले सतर्कता घटाउन नहुने स्पष्ट पारिएको छ।

डेंगु एडिस एजिप्टी तथा एडिस एल्बोपिक्टस प्रजातिका लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भाइरल रोग हो। यी लामखुट्टे प्रायः सफा र स्थिर पानीमा फुल पार्छन्। घर वरिपरि खुला भाँडा, पुराना टायर, पानीका ट्यांकी, कुलर, गमला वा ड्रममा पानी जम्दा लामखुट्टे सजिलै प्रजनन गर्छन्। विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन र पानी जम्ने अवस्था डेंगु फैलिनुको प्रमुख कारण बनेको छ।

डेंगु संक्रमणको प्रारम्भिक लक्षण सामान्य ज्वरोसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। बिरामीलाई उच्च ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, आँखा पछाडि दुखाइ महसुस हुने, जोर्नी र मांसपेशी दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने तथा शरीरमा र्‍यास देखिने जस्ता लक्षण देखा पर्छन्। कतिपय अवस्थामा प्लेटलेटको मात्रा घट्ने, रक्तस्राव हुने र गम्भीर अवस्था सिर्जना हुने सम्भावना पनि रहन्छ। समयमै उपचार नपाएमा डेंगु हेमोरेजिक फिभर वा डेंगु शॉक सिन्ड्रोम जस्ता जटिल समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालले ठूलो मात्रामा डेंगु प्रकोप भोगेको छ। विशेषगरी २०२२ मा देशभर हजारौं संक्रमित देखिएका थिए। त्यसपछि सरकारले विभिन्न नियन्त्रण कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। “लार्भा खोज र नष्ट गर” अभियान, फुमिगेसन कार्यक्रम, जनचेतना अभियान र स्वास्थ्य संस्थामा तयारी अवस्थाले संक्रमण नियन्त्रणमा केही सुधार ल्याएको छ। तर विशेषज्ञहरूका अनुसार अभियान मात्र पर्याप्त हुँदैन; समुदायको सक्रिय सहभागिता अनिवार्य छ।

डेंगु रोकथामका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको लामखुट्टेको प्रजनन रोक्नु हो। घर वरिपरि पानी जम्न नदिनु, पानीका भाँडालाई ढाकेर राख्नु, सातामा कम्तीमा एकपटक भाँडा सफा गर्नु, फोहोर व्यवस्थित रूपमा व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। साथै लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिन लामो बाहुला भएको लुगा लगाउनु, सुत्दा मच्छरदानी प्रयोग गर्नु, र रिपेलेन्ट प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन्छ।

सरकारले स्थानीय तहसँग सहकार्य गर्दै विद्यालय, समुदाय र टोल विकास संस्थामार्फत जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूले घरदैलो अभियान चलाएर लामखुट्टेको लार्भा नष्ट गर्न सहयोग गरिरहेका छन्। तर नागरिक स्वयं सचेत नभएसम्म दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुँदैन। प्रत्येक परिवारले आफ्नो घर र वरिपरि सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ।

जलवायु परिवर्तन, अनियन्त्रित शहरीकरण र जनसंख्या वृद्धि पनि डेंगु फैलिनुका कारण मानिन्छन्। तापक्रम वृद्धि र अनियमित वर्षाले लामखुट्टेको जीवनचक्र अनुकूल बनाइदिन्छ। पहिले सीमित भूभागमा मात्र देखिने डेंगु अहिले पहाडी र उच्च भूभागसम्म फैलिन थालेको छ। यसले भविष्यमा अझ जटिल अवस्था आउन सक्ने संकेत गर्छ।

स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि डेंगु परीक्षण र उपचार सेवा सुदृढ बनाएका छन्। प्रारम्भिक जाँच, रगत परीक्षण, प्लेटलेट गणना र बिरामीको निगरानीका लागि आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराइएको छ। चिकित्सकहरूले ज्वरो आएपछि आफैं औषधि सेवन नगरी स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षण गराउन आग्रह गरेका छन्। विशेषगरी एस्पिरिन वा आइबुप्रोफेन जस्ता औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग नगर्न सुझाव दिइएको छ, किनकि यसले रक्तस्रावको जोखिम बढाउन सक्छ।

डेंगु पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सरकार र नागरिक दुवैको साझा जिम्मेवारी आवश्यक छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयले रणनीति बनाउने, स्रोत व्यवस्थापन गर्ने र उपचार सेवा उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी वहन गर्छ भने नागरिकले सरसफाइ र सावधानी अपनाउने कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ। सामुदायिक स्तरमा सहकार्य भएमा मात्र डेंगु संक्रमणलाई दीर्घकालीन रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

अन्ततः, डेंगु सामान्य ज्वरो जस्तो देखिए पनि समयमै सचेत नभए गम्भीर बन्न सक्छ। संक्रमणको जोखिम अझै कायम रहेकाले हरेक नागरिकले आफ्नो भूमिका बुझेर सक्रिय सहभागिता जनाउनु आवश्यक छ। सानो लापरबाहीले ठूलो स्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ, त्यसैले सचेतना, सरसफाइ र समयमै उपचार नै डेंगु नियन्त्रणको मुख्य उपाय हुन्।